Реферат

классный час для учащихся 8-10 классов Краю — 75 помним гордимся наследуем

Государственное бюджетное общеобразовательное учреждение кадетская школа- интернат «Курганинский казачий кадетский корпус»

классный час для учащихся 8-10 классов

«Краю — 75 : помним, гордимся, наследуем!»

Воспитатель Михайлов А.А.

Курганинск, 2013 год

Цель классного часа:

воспитание патриотов Кубани на примерах исторических событий и персоналий, явлений современной жизни края;

формирование умения прослеживать историческую взаимосвязь между явлениями и событиями прошлого и настоящего Кубани.

Оборудование: герб Краснодарского края, флаг Краснодарского края, аудиозаписи, гимн молодежи, презентация «Краю — 75: помним, гордимся, наследуем!», фотографии классных экскурсий.

Оформление доски:

Шумят, шумят желтеющие

ятМ

ятМ

НИНЫ,

красою сердце веселя. Родимый край мой,

Край судьбы счастливой, Земля отцов — моя земля.

ЙванНаравва

Ход мероприятия:

Вступительное слово учителя:

Учитель:

-Добрый день, ребята. Вот и наступил 2012 год, а с ним юбилейная дата — 75 лет Краснодарскому краю. Давайте прочитаем тему нашего классного часа.

-75 лет — много это или мало? Если бы говорили о человеке, то можно было бы сказать, что для 75-летнего человека это уже весьма солидный возраст. 75 лет примерно может быть вашим прабабушкам, которые много прожили и много видели. А для края это очень и очень мало. Можно даже сказать, что наш край еще совсем юный. Может быть, поэтому он так быстро развивается и шагает в ногу со временем. Я просил ребят выучить стихотворение о Кубани, чтобы слушая его, вы могли с гордостью говорить:«Я- кубанец!»

Чтение учащимися стихов 1 .Высокие горы, родные просторы,

Приморского берега грань,

Леса и поляны, сады и лиманы,

Всё это — родная Кубань.

Родныестаницы, разливы пшеницы,

Плывёт за комбайном комбайн,

Огни городские, гудки заводские- Всё это вместила Кубань.

Кипучиебудни, хорошие люди,

Здесь небо, как синяя ткань.

И нет красивее края России,

Чем наша родная Кубань.

-Как у каждого человека, у нашего края есть свои отличительные особенности. Какие символы нашего края Вы можете назвать?

-Что вы знаете о гербе Кубани? (Герб Краснодарского края в основе имеет изображение исторического герба Кубанской области. В щите зубчатая стена с двумя такими же круглыми башнями с открытыми воротами и швами; над башней пернач между двух бунчуков с остриями на древках. В верхней части щита возникающий орёл, имеющий на груди кавказский крест. Щит увенчан древней державной короной, над которой возвышается российский штандарт с навершием в виде орла и буквами «РФ» в центре штандарта. Щит украшен дубовыми листьями, соединёнными лентой. За щитом накрест расположены четыре знамени, украшенных бахромой и с вензелями, окружёнными дубовыми и лавровыми ветвями -Кто из вас может рассказать о флаге Кубани? Почему он трехцветный? Что символизируют цвета флага? (Флаг представляет собой прямоугольное трехцветное полотнище из синей, красной и зеленой полос. Синяя символизирует собой чистоту намерений и воды Краснодарского края, красная — память о воинской доблести и земли Кубани, зеленая — верность и леса Кубани. В центре флага расположен герб Краснодарского края, выполненный в одноцветном варианте — золотым цветом.

-Расскажите, а что вы запомнили о гимне Краснодарского края? Кем, когда и при каких обстоятельствах он написан? (Гимн написан полковым священником Константином Образцовым в годы Первой мировой войны, когда казаки в составе Русской армии находились на фронте. Гимн написан в форме письма родным, обращения к Родине, к Кубани. Слова гимна настолько вдохновили читателей, что люди переписывали и запоминали его слова. А потом на слова К.Образцова

была наложена музыка и кубанский гимн был официально признан.) А все ли помнят правила поведения при исполнении гимна? (При исполнении гимна нужно встать смирно, опустить руки, снять головные уборы, взгляд направить вперед, исполнять слова гимна громко, четко). Звучит гимн Краснодарского края.

-Без знания прошлого своей страны нельзя ни понять, ни оценить по достоинству наш сегодняшний день, представить себе будущее. Й сегодня, я приглашаю вас совершить увлекательное путешествие по 5 нашему краю. Итак, в путь.

Путешествие по станциям.

СТАНЦИЯ «Помним »

Великая Отечественная война (1941 — 1945 гг.) была одной из самых кровопролитных войн, пережитых Россией. Вы — поколение, не знающее войны. Но память о тех страшных днях жива. В этом году исполнилось 70 лет со времени знаменитой атаки 4-го кубанского казачьего кавалерийского корпуса. Она вошла в историю как «Атака под Кущевской», за которую 27 августа 1942 года корпус в числе первых воинских подразделений получил звание «гвардейский».

Атака советских войск на станицу Кущевскую 2 августа 1942 года считается последней классической атакой в конном строю, проведенной в истории великой отечественной войны, да и скорее всего, всех войн. Казачья атака — как превосходство народного духа! Кавалерийская атака на вооруженного до зубов врага! С шашками на танки! Под красными знаменами! Под красными знаменами убеленный сединами добровольческий казачий корпус! Целый корпус не одну эпоху переживших на своем веку стариков!..

СТАНЦИЯ «Гордимся »

-Большое внимание на Кубани уделяется спорту. Каждый спортсмен мечтает выиграть на олимпийских играх. В 2014 году наш край будет принимать гостей со всех сторон земного шара, ведь в Сочи состоится зимняя Олимпиада.

-Первая из кубанцев на олимпиаде 1972 года победила бегунья Людмила Брагина. За годы участия в олимпиадах кубанцы завоевали 1В высших наград . 11 августа, в Пекине на олимпийском турнире по тяжелой атлетике в соревнованиях у женщин в весовой

категории до 58 кг россиянка Марина Шаинова завоевала серебряную медаль, подняв в сумме двоеборья 227 кг,

Неоднократная чемпионка Европы, призер чемпионатов мира в весовой категории до 58 кг Марина Шаинова — выпускница МОУСОШ № 4 села Коноково Успенского района. Она защищает честь не только огромной страны, но и честь маленького уголка нашей необъятной Родины.

Дзюдоист из Краснодара Арсен Галстян официально вошел в состав сборной, которая выступила на 0лимпиаде-2012 в Лондоне.

Чемпион Европы-2009, призер чемпионата мира-2010 Арсен Галстян на Играх-2012 представлял Краснодар и Республику Адыгея и завоевал первое золото для России.

-Краснодарский край — это житница нашей Родины. Вы знаете, что хлеб является одним из самых удивительных продуктов. Мы порой забываем об истинной цене хлеба, о том, что сравнительно недорогие булки вобрали в себя большой труд не одного человека, а труд многих людей. Тысячи людей трудятся, чтобы вырастить, собрать, обмолотить смолоть и, наконец, выпечь хлеб.

В Краснодарском крае официально подвели итоги сельскохозяйственного года. В 2012 году в крае исторический урожай — собрано 11,5 млн тонн зерна, 7,4млн тонн пшеницы, 940 тыс. тонн риса. Впервые край стал «миллионником» по производству сахара, а еще собрал 9 млн тонн сахарной свёклы.

Кущёвский район в трудовом соперничестве занял лидирующие места в основных номинациях. Г лава Кубани Александр Ткачёв поздравил тружеников полей с Днем урожая и вручил ключи от машин. Победителями, занявшими 1-е место в Краснодарском крае по намолоту зерна, стали комбайнеры Кущёвского района из ООО «Новая Победа» Александр Иванович Сизонов и Евгений Владимирович Минаев. Они и заработали главную премию — автомобили «Лада Гранта».

Примечательно, что в 2011 году ключи от машины получил Сергей Шестаков тоже из «Новой Победы». Очередная приятная победа «Новой Победы».

Ребята! Изменив в 1937 году статус, изменились и границы нашего края. У каждой группы на столе лежит конверт с разрезанной картой Краснодарского края. Вам нужно части карты наклеить на бумагу. И если вы наклеите правильно, то мы узнаем, с какими территориями граничит Краснодарский край.

ГРУППА: За семьдесят лет, как говорилось раньше, было много

событий. Но самое страшное — это Великая Отечественная война. В этой войне кубанцы сумели, как их деды, показать свое мужество, отвагу, воинскую и гражданскую доблесть. Впервые после расказачивания правительство « обратилось за помощью» к казакам, тем самым, оказывая им свое доверие, и те, забыв свои обиды, в суровый час для Родины снова доказали свою преданность и высокое понимание долга.

Так образовался 4-й гвардейский Кубанский корпус.

В начале войны в кубанских станицах формировались казачьи подразделения. Каждый район формировал свою сотню. Были сформированы 12-я и 13-я Кубанские кавдивизии. После боевой и политической подготовки, в марте 1942 года, эти кубанские формирования, а также 15-я и 16 -я Донские кавдивизии были сведены в 17-й казачий кавалерийский корпус. После присуждения гвардейского звания он стал именоваться 4-м гвардейским Кубанским корпусом.

— Каким образом казаки помогли стране и краю в борьбе против фашистских захватчиков?

УЧИТЕЛЬ: Последнее наше путешествие заканчивается в самом центре нашей Малой; Родины — Краснодар.

Города, как люди: они знают времена рассвета и упадка, имеют собственные судьбы. По достижениям городских центров определяется социальный и культурный прогресс. Мы ходим по Краснодару и редко удивляемся тому, что более 200 лет назад здесь рос дремучий дубовый лес, что город до самой революции напоминал чем — то станицу, что в дожди иной раз через улицы переправлялись на лодках.

ГРУППА:

Сегодня Краснодар — это один из крупнейших городов России.

За последние годы в городе много сделано для укрепления и роста экономики, для решения социальных проблем.

Краснодар стал чище, растет и строиться. Ему присвоен титул « Город России », вручен орден « За честь и доблесть».

« и придут времена, и исполняются сроки. И не постареет лишь одна улица Красная.,.» — эти слова справедливы и к городу в целом: век его — вечность по меркам человеческой жизни. Пройдут годы. В третьем тысячелетии уже встретит Краснодар свои триста лет и продолжит бытие дальше.

Г ород Екатеринодар был переименован в Краснодар 7 декабря 1920 года.

« Краснодар — город ярких цветов…

… Теплом весны согретый.

Молодою листвою одетый,

Краснодар мой, Краснодар мой — Город юности, город цветов»…

ИТОГ УРОКА: Кубань- это наша с вами планета, наша с вами Родина, наш любимый уголок, которые мы должны охранять и любить.

Вашему поколению предстоит преумножать богатства нашего края, развивать его, украшать. Так давайте будем помнить историю нашей Малой Родины.

Такого не добивался ни один район Краснодарского края за всю историю уборочной страды.

-Районы Краснодарского края как добрые соседи протягивают друг другу руку помощи. Трагедия в Крымске показала, что Кубань едина и в радости, в и большой беде. И, наверное, главное достижение этих дней — власти всех уровней и жители края стали одной сплоченной командой, которая спасает Крымск.

Кущевский район тоже не остался в стороне.В адрес администрации (губернатора) Краснодарского края поступило письмо от жительницы г. Крымска Елены Степановны Бурлатовой. Елена Степановна от всего сердца благодарит рабочих Кущёвского района, задействованных на очистке ее домовладения в период ликвидации последствий стихийного наводнения в г. Крымске, за самоотверженный, добросовестный труд.

СТАНЦИЯ «Наследуем »

-Ребята, давайте подведем итог нашего классного часа.

(Работа в группах, сообщения детей с опорой на фотографии)

-На юбилей принято дарить подарки. Я предлагаю подготовить своеобразный «подарок» краю — символический колос, зернами которого будут ваши мечты о будущем Кубани.

(Ученики пишут пожелания на заранее подготовленном «зернышке».

Составляется символический колос на магнитной доске).

-Дорогие ребята, пройдет еще совсем немного лет и вы уже не игрой, а делом будете принимать участие в жизни нашей Кубани, нашего района. Я верю, что каждый из вас принесет пользу нашей Родине. А сейчас вам нужно хорошо учиться, изучать историю Кубани, заниматься спортом, культурой.

киятт-кунакта

Әкияттә-кунакта ( класстан тыш уку)

Максат: 1. Татар халык авыз иҗаты буларак әкият турында белгәннәрне искә

төшерү.

2. Әкиятләргә халык акылы, тапкырлыгы, зирәклеге, батырлыгы

салынуын аңлату. Китап уку, белем алуга кызыксыну уяту.

3. Әкиятләрне белүнең әһәмиятенә төшендерү. Әкиятләр аша әхлак

сыйфатлары тәрбияләү.

Җиһазлау: Презентация “ Әкияттә-кунакта” , әкият китаплары күргәзмәсе,

балаларның әкиятләргә карата ясаган рәсемнәре, буяу карандашлары,

әкият геройлары.

Дәрес барышы:

I Оештыру өлеше ( 1, 2 слайд)

Уңай психологик халәт тудыру. ( 3 слайд)

Ачык дәрес бүген сыйныфыбызда

Күркәм бәйрәм күк булсын ул барыбызга да.

Тәҗрибәле гыйлем остазлары килгән

Ихтирамга лаек бүген барыгыз да.

Милләтемнең олы горурлыгы булып

Дәресем үтә татар телендә.

Ачык дәрес онытылмаслык булып,

Бер бәйрәм күк калсын күңелдә.

Актуальләштерү.

— Укучылар, без сезнең белән бик матур-матур әкиятләр укыдык. Сез

үзегез дә аларны укырга яратасыз. Бүген без аларның исемнәрен, геройларын, эчтәлекләрен искә төшерербез. Дәресебез гадәти түгел.

Шуның өчен дәрестә игътибар белән тыңларга, бер-берегезне бүлдермәскә, тулы җавап бирергә, үз фикереңне әйтергә кирәк. Сез әзерме? Алайса башлыйбыз, барыбыз бергә әкият дөньясына чумабыз.

II Төп өлеше (4 слайд)

Бу дөньяда бер серле ил

Ул әкият дөньясы

Гөлчәчәкләр гел чәчәктә,

Күкләр аяз

Фирүзәдәй зәңгәр күлләр көзге кебек,

Җәнлек, кошлар сөйләшәләр күрсәң килеп.

Әйтегез әле, ни өчен шулай дип аталды ул? ( Чөнки әкиятләр шундый сүзләр белән башланып китә.)

Әкиятләр тагын ничек башланырга мөмкин? ( Яшәгән ди…, булган ди…, әүвәл заманда…, бервакыт…, көннәрдән бер көнне….)

Дөрес, балалар.

Әкиятләр – халык иҗатының бик борынгы төре. Әкиятләрнең теле гади, аңлаешлы. Укучылар, әкияттә нинди геройлар була?

Безгә дә кунакка әкият геройлары килгән. Аларның сезнең белән танышысылары килә. Нинди геройлар алар, укучылар. Сез аларны беләсезме икән?

Миңа карагыз әле, мин кайсы әкият героена ошаган? ( тылсымчы)

Тылсымчы булгач, мин көчкә ия дигән сүз. Шулай булгач, сез мин сораганда гына җавап бирә алачаксыз.

5 слайд Көлтә-көлтә койрыгым,

Селки- селки барамын,

Кетәклеккә кереп мин

Тавык – чеби аламын. ( төлке)

Әйе, укучылар. Төлкегә хас сыйфатларны санагыз. Төлке нинди?

Төлке әкиятләрдә гел тискәре герой ролендә була. Чөнки ул хәйләкәр һәм барысын да алдалый ала, ялагай.

Укучылар, әйтегез әле, әгәр дә әкияттә төрле кош-кортлар, киек җәнлекләр, кыргый һәм йорт хайваннары катнаша икән һәм сүз алар турында барса, бу әкиятләр нинди әкиятләр дип атала?( Бу әкиятләр хайваннар турында була).

Димәк, төп геройлары җәнлекләр һәм хайваннар булган әкиятләр хайваннар турындагы әкиятләр төренә керә.

Ә хәзер, икенче геройны чакырыйк. 6 слайд –убырлы карчык

Убырлы карчык нинди герой?

Ул – ямьсез, бөкре, төрле тылсымнар башкара ала. Бер төн эчендә гүзәл сарайлар

салып куя ала. Ләкин әкиятләрдә аннан да көчле кешеләр килеп чыга. Алар күп

вакыт җиңеп чыгалар. Шушындый маҗараларны булдыра алганга убырлы

карчыкны нинди әкиятләр төркеменә кертәләр? ( тылсымлы әкиятләр төркеменә

кертәләр)

Димәк, төп геройлары тылсымга ия булган әкиятләр тылсымлы әкиятләр була икән.

Тылсымлы әкиятләрдә тагын нинди геройлар була? ( убырлы карчыклар, коточкыч диюләр, аҗдаһалар, сәмрүг кошлар…)

Балалар, халыкның көндәлек тормышына караган вакыйгалар нинди төр әкиятләрдә чагыла? ( тормыш-көнкүреш әкиятләре. Алар чынбарлыкка якын)

Бу әкиятләрдә нинди геройлар очрый? ( Алар арасында зирәк кешеләр, бай һәм хезмәтчеләр, дин әһелләре, хәтта аңгыра җеннәр турындагы әсәрләр бар)

7 слайд

Әкиятләр

Хайваннар турында тылсымлы әкият тормыш-көнкүреш

әкиятләре

1 укучы Э. Шәрифуллинаның шигырен укып үтә.

Әкиятләр нинди була?

Әкиятләр батырлар:

Бар бит анда ак аюлар,

Көчле Камыр батырлар

Йөгерештә Җилаяклар,

Чакмый торган Чаяннар

Серле,кызык әкиятләрне

Тыңларга бик яратам.

Әкият сөйләгәннәрен

Көн саен көтеп алам

Укучылар, шушы әкиятләр кергән күргәзмә сыйныфыбыз түрендә. Хәзер әйдәгез,

1 әкиятне укыйк та аның кайсы әкият төренә кергәнен билгелик.

“ Өч кыз” әкиятен уку.

Өч кыз

Борын-борын заманда булган икән, ди, бер Хатын. Аның булган, ди, өч кызы.

Бу Хатын, кызларымның өсте бөтен,тамаклары тук булсын, ди-ди, көне-төне

эшләгән, ди.

Менә кызлар үсеп буйга да җиткәннәр. Алар берсеннән-берсе матур, ди, бер

битләре ай, бер битләре кояш, буй-сыннары карлыгачтай сылу, ди. Өч кыз,

бер-бер артлы кияүгә чыгып, берсе артыннан берсе китеп тә барганнар.

Менә бер ел үткән, ике ел, өч ел үткән. Шулай матур гына яшәгәндә, әниләре

авырып киткән. Күрше урамда Тиен дусты бар икән, шуны дәшеп әйткән: — Тиен

дустым, барсана, кызларыма әйтсәнә, хәлемне белергә килсеннәрче, — дигән.

Тиен шунда ук чыгып чапкан. Тиен барып тәрәзә какканда, Олы кыз җиз ләгәннәр

чистартып торадыр иде, ди. — Һай, — дип әйткән, ди, Олы кыз, — бик барыр идем дә

бит, аңарчы менә шушы ләгәннәрне чистартып бетерәсем бар иде шул, — дигән, ди.

Тиен моңар бик ачуланган да әйткән: — Алайса, син шушы ләгәннәреңнән мәңгегә

аерылма! – дигән. Тиеннең шулай дип әйтүе булган, ике ләгән Кызны ике яктан

китереп тә кысканнар. Олы кыз егылган да шунда ук гөберле бакага әверелгән.

Тиен Уртанчы кызга чапкан. Уртанчы кыз, бу кайгылы хәбәрне ишеткәндә,

киндер суга икән. Тиенгә әйткән: — Һай, — дигән, — әнием янына хәзер үк чыгып

йөгерер идем дә бит, менә ярминкәгә киндер сугып өлгертәсем бар иде шул, —

дигән.

Тиен бик ачуланган да әйткән: — Алайса, син гомерең буе киндер сугып кына тор! –

дигән. Уртанчы кыз шунда ук үрмәкүчкә әверелгән.

Тиен тәрәзәсен какканда, Кече кызның камыр баскан чагы икән. Ул бер сүз дә

әйтмәгән, камырлы кулларын да сөртеп тормаган, чыккан да әнисе янына йөгергән.

Тиен Кече кызга әйткән: — И сөекле бала, гомер буе игелек күр, кешеләрне бәхетле

ит, аларга куаныч та, юаныч та бул. Кешеләр дә сине сөярләр, синең

яхшылыгыңны мәңге онытмаслар, — дигән. Кече кыз чыннан да бик рәхәт гомер

кичергән, халык аны бик яраткан, ди.

Укучылар, әкиятләрнең кайсы төренә карый? ( Тормыш-көнкүреш әкиятләре)

Артык сүзне тап! 8 слайд

Төлке , торна, тәлинкә, кувшин, бүре.

Кәҗә, соры бүре, шүрәле, кәҗә бәтиләре, тимерче.

Йомры икмәк, тиен, бүре, аю, төлке.

Чуар тавык, абый, әби, тычкан.

Бу кайсы әкияттән? 9 слайд

Балалар, хәзер сез иллюстрацияләргә карап, әкиятнең исемен әйтергә тиеш буласыз.

“ Сак- Сок”

“ Йомры икмәк”

“ Теремкәй”

“ Шүрәле”

Әкиятләрне таный алдыгыз. Ә хәзер , әкиятләр буенча сорауларга җавап биреп алыйк.

Белсәң зирәк — әйт тизрәк! 10 слайд

Былтыр исемле егет- кайсы әкият герое? ( Шүрәле)

Кәҗә белән Сарыкның капчыгындагы әйбер. ( бүре башы)

Торна Төлкегә дип әзерләгән сыен нинди савытка салган? ( кувшин)

Эт белән тычкан арасындагы шалкан тартырга булышучы ( песи)

Алтын таракның төшеп калган урыны.

Укучылар, әкиятләрне таныдыгыз, сорауларына җавап бирә алдык. Авторларын әйтә алырбыз микән, шуны тикшереп карыйк әле.

Әкиятләрнең авторларын бел . 11 слайд

“ Су анасы” Татар халык әкияте

“ Кәҗә белән бүре” Абдулла Алиш

“ Сертотмас үрдәк” Рус халык әкияте

“ Шалкан” Габдулла Тукай”

Укучылар, сезгә өй эше итеп Абдулла Алишның “ Сертотмас үрдәк” әкиятеннән өзекне сәхнәләштерергә бирелгән иде. Әйдәгез, рәхим итегез.

“ Сертотмас үрдәк” әкиятен сәхнәләштерү 12 слайд

Үрдәк.

Эзли-эзли арып беттем,

Зинһар әзрәк ял итим.

Барысы да өйдә утыралар.

Ә мине урманга кудылар,

Хуҗаны эзләргә куштылар,

Серне чишмәскә куштылар.

Керпе чыга.

Керпе.

Балаларым, йомшакларым

Бик ачыкканнар.

Күренми микән еланнар

Яки тычканнар.

Тукта әле такыр юлда

Кемдер селкенә.

Үтермәсен, хур итмәсен,

Качыйм тиз генә.

Үрдәк.

Керпе, керпе, нигә болай

Качасың кая?

Мин үрдәкне санадыңмы

Әллә усалга?

Һичбер кемгә тими торган

Мин юаш үрдәк,

Бары синнән сорый торган

Сүзем бар әзрәк.

Керпе.

Нишләп утырасың?

Кемне көтеп торасың?

Үрдәк.

Хуҗабыз белән этебезне эзлим

Икәүләп ауга киттеләр;

Эшне хур иттеләр

Хуҗалыкны сакчысыз калдырдылар,

Безне куркуга салдылар.

Күрмәдеңме керпе шуларны?

Ишетмәдеңме мылтык атылганны?

Керпе.

Ишеттем мин мылтык шартлавын,

Күрдем кошларның куркып качканын.

Ә сезнең өегез кайда?

Кайсы юл анда алып бара?

Сездә юкмы еланнар һәм тычканнар?

Минем балаларым бик ачыкканнар.

Үрдәк.

Менә шушы сукмак инде

Безнең өйгә алып бара.

Ләкин берәүгә дә әйтмә, кара!

Бездә еланнар бөтенләй күренми,

Ә инде тычканнарга

Песи абзый көн бирми.

Керпе.

Киемем энәле булса да,

Эч-сереңне алсам да,

Мин сиңа начарлык эшләмәм.

Ләкин сак бул, очраган берәүгә

Эч-сереңне сөйләмә.

Үрдәк.

Өйрәтмә мине,

Үзем дә бик яхшы беләм.

Керпе. Башкалар әйткәнгә дә колак сал!

Укучылар, бу әкияткә нинди мәкаль туры килер икән? 13 слайд

Миндә авыз бар диеп,



Страницы: 1 | 2 | Весь текст


кит айыуы Жлил Кейекбаев ките буйынса

Башҡортостан Республикаһы

Мәғариф министрлығы

Яңауыл районы муниципаль районы

И.Ш.Мөҡсинов исемендәге гимназия

Эҙләнеү-тикшеренеү эше:

« Әкиәт айыуы»

әлил Кейекбаевтың әкиәте буйынса)

Башҡарҙы:Яңауыл ҡалаһы

МБДББУ И.Ш.Мөҡсинов исемендәге

гимназияның 4-се а класы уҡыусыһы

Сәдиуллин Фидан

Етәксеһе: Яңауыл ҡалаһы

МБДББУ И.Ш.Мөҡсинов исемендәге

гимназияның башҡорт теле һәм әҙәбиәте

уҡытыусыһы Фаршатова Әлфиә Әнүәр ҡыҙы

Яңауыл-2013

Йөкмәткеһе

Инеш өлөш

I Айыуҙың көндәлек тормошта кәүҙәләнеше.

1.1.Айыуҙың төрҙәре

1.2 Һоро айыу- Башҡортостандың иң көслө хайуаны

1.3. Айыу символы-гербтарҙа.

Йомғаҡлау

Тикшеренеү эшенең һөҙөмтәләре

Ҡулланылған әҙәбиәт

Ҡушымта

Инеш

Аҫрамай ҙа умарта, Балды бик-бик ярата. Ҡышын ярата йоҡоно, Яҙғаса тормай ята.

Был нимә? Әлбиттә –айыу. Башҡорт теле дәресендә Жәлил Кейекбаевтың “Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ ҡалған?” әкиәтен уҡығас,минең был ҡырағай хайуан тураһында ҡыҙыҡһыныуым артты һәм эҙләнеү эшенә тотондом.

Эшебеҙҙең маҡсаты итеп ошолар тора:

-Жәлил Кейебаевтың айыу тураһындағы әкиәттәре менән танышыу;

-айыу тураһында мөмкин тиклем күберәк материал туплау;

— айыуҙың тәбиғәттәге ролен асыҡлау.

Эҙләнеү эшемдең объекты булып ҡырағай хайуан-айыу тора.

Эҙләнеү предметы: айыуҙың йәшәү рәүеше,уның ҡылыҡтары,көндәлек тормошта айыу образының ҡулланышы.

Маҡсатыбыҙға ирешеү өсөн ошондай бурыстар алдыҡ:

-айыу һүҙенең килеп сығышы;

-уның төрҙәрен асыҡлау;

-айыу образының тағы ҡайҙа ҡулланыуын асыҡлау.

Эҙләнеү эшебеҙҙең гипотезаһы : айыу образы хәҙерге ваҡытта ла актуаллеген юғалтмай.

Айыуҙың көндәлек тормошта кәүҙәләнеше.

Айыу (лат. Ursus) — Ауыр кәүҙәле, йыуан ҡыҫҡа аяҡлы имеҙеүсе йыртҡыс йәнлек. Башҡа хайуандарҙан мыҡты кәүҙәһе менән айырыла. Айыуҙар бөтә нәмәне ашаусы йәнлек. Ағасҡа яҡшы үрмәләүсе, йөҙөүсе, йүгереүсе, артҡы аяғында баҫып бер аҙ атлай белеүсе хайуан. Ҡойроғо ҡыҫҡа, тәне ҡуйы оҙон йөн менән ҡапланған, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләте ныҡ үҫешкән. Һүнарға кистән, йә иһә таң алдынан сыға. Ғәҙәттә кешенән ҡурҡа, шулай ҙа кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин. Ҡорт сығыуына иғтибар итмәй. [2]

Әгәр Сергей Иванович Ожеговтың һүҙлегенә күҙ һалһаҡ, “ Медведь — Крупное хищное млекопитающее с длинной шерстью и толстыми ногами”-тиелә.Ә инде Владимир Иванович Даль һүҙлегендә айыу һүҙенең мәғәнәһе ошолай асыҡлана: “Медведь — на юге ведмедь (т. е. медолюб). На Руси их два вида: белый, ледовитый,  и бурый,  этому дано много бранных и почетных кличек: бирюк (чаще зовут так волка) симб. аю, аев (татарск.),зверь,черный”. “Айыу” һүҙе Зиннур Ғәзиз улы Ураҡсиндың “Синонимдар һүҙлегендә” ошолай яҙылған: хужа, салыш аяҡ, тайыш табан, тайыш.Русса “Синонимдар һүҙлегендә” тағы ошолар өҫтәлгән:Топтыгин,Михайло Иванович. Ф.Ғ.Хисаметдинованың «Мифологический словарь башкирского языка” йыйынтығында былай тиелгән:“ Айыу. Медведь; мифологизированное животное, имеет человеческое происхождение, сожительствует с человеком; первопредок, прародитель, покровитель человека и домашних животных, дух леса, хтоническое существо; имеет мужское начало, символизирует силу, здоровье, доброту; почитаемое животное у горных башкир, особенно охотников; табуируется название медведя, мифологизировано все, что с ним связано. Айыу кеше затынан, шуға уның итен ашарға ярамай (З. Мостафин). – Медведь из человеческой породы, поэтому нельзя есть его мясо. Мифологические представления, связанные с культом медведя, встречаются у многих тюркских, финно-угорских и славянских народов. Словоайыу восходит к общетюркскому аdϊγ~aduγ~ajϊγ ‘медведь’”.

 “Символдар һүҙлегендә” айыу һүҙенең мәғәнәһе : “Рус халҡында айыу –яңынан тыуыуҙы,яҙ көнө балаһын эйәртеп өңөнән сығыуҙы,яңы тормош башлауҙы аңлата”- тиелә. Америка индеецтарында ул сихри көстө,сыҙамлыҡты,өйөрмәне аңлатһа, ҡытай халҡында- көстө,ҡыйыулыҡты,япон халҡында- яҡшылыҡ теләүҙе, батырлыҡты аңлата.Айны халҡында айыу-мәҙәниәтле герой һәм алла илсеһе булһа,ә инде шамандарҙа ул – урман сихырсыларының илсеһе тип ҡабул ителә.

Шулай итеп , айыу – иң көслө хайуан.

1.1.Айыуҙың төрҙәре

Айыуҙарҙың төрҙәре:һоро айыу,аҡ айыу,панда,Гризли айыуы һәм юғала барған йәки бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан айыуҙың төрҙәре: Күҙлекле айыу,Гималай айыуы,Кадьяк,Барибал,Аҡтүш,Берибач,Флориданың мәмерйә айыуы,Атлас,Мексика,Колифорния,Ҙур мәмерйә айыуы.[2]

Һоро айыуҙар заманында тотош Европала, Англияла һәм Ирландияла йәшәгән. Көньяҡтан Африканың төньяҡ-көнбайыш (Атлас тауҙары) өлөшөндә лә булған. Көнсығышҡа табан Себер һәм Ҡытайға, хатта Японияға барып еткән. Белгестәрҙең иҫәпләүенсә, бынан 40 мең йыл элек был төр айыу Азиянан Берингов ҡултығы аша Төньяҡ Америкаға барып сыҡҡан һәм Алясканан алып Төньяҡ Мексикаға тиклем еткән.Хәҙер иһә күп ерҙә ул юғалған йәки юғалыу алдында тора. Был, әлбиттә, кешенең «тырышлығы»на бәйле. Көнбайыш Европала Альп, Апеннин, Пиренея, Кантабри утрауҙарында ғына һаҡланған. Скандинавия, Финляндияла осрай. Азияла Фәләстанда, төньяҡ Ираҡ менән Иранда, төньяҡ Ҡытай һәм Корея ярым-утрауҙарында бер аҙ йәшәй. Японияның Хоккайдо утрауында бар. Төньяҡ Америкала һоро айыу «гризли» исеме менән билдәле. Рәсәйҙең көньяҡ өлөшөнән тыш, бөтә урманлы зонала ла бар.Һоро айыуҙың төрҙәре бик күп – ҡасандыр хатта 80-гә еткән. Хәҙер иһә бөтәһен бер төргә ҡаратып, тик географик һәм башҡа шундай атамалар менән генә йөрөтәләр. Мәҫәлән, ябай Европа айыуы, Калифорния гризлийы (Калифорния флагында һынландырылған, был төр айыу 1922 йылда үлеп бөткән), Гималай төрө, Тибет һоро айыуы (бик ҙурҙар, уны ғалимдар «ҡар кешеһе» – йетиҙың прототибы тип иҫәпләй) һәм башҡалар.Иң ҙур һоро айыу Аляска менән Камчаткала йәшәй. Уның ауырлығы 300 килограмға етә, хатта 600 – 800 килограмға тиклем тартҡандары билдәле. Ә Кодьяк утрауында Берлин зоопаркы өсөн махсус тотолған айыу 1134 кг ауырлығында булған. Ябай Европа айыуының оҙонлоғо – 1,2 – 2 м, бейеклеге 1 метрға етә. Гризли иһә ҙурыраҡ – артҡы аяҡтарына баҫһа, 2,8 – 3 м була. Рәсәйҙә йәшәгән һоро айыуҙың уртаса ауырлығы 300 – 400 кг.«Животный мир Башкирии» (1977) тип аталған китапта яҡынса һанына ҡарап, айыуҙарҙы бөтөп барыусы йәнлеккә тиңләгәндәр.

Аҡ айыу, йәки төньяҡ айыуы, йәки поляр айыу, йәки диңгеҙ айыуы – иң ҙур йыртҡыс хайуандарҙың береһе.Уның кәүҙә оҙонлоғо 3 метрға тиклем етә. Ауырлығы 800 килограмға етә.Ул һоро туғанынан аҡ туны менән айырыла. Тиреһе аҫтындағы ҡалын май ҡатламы уны һыуыҡтарҙан һаҡлай.Ҙур булыуға ҡарамаҫтан ул шәп йөҙә, сума ала. Һыуҙа тиҙлеге 5,4 км/сәғ. етә ала.Аҡ айы ау менән туйына: нерпадиңгез ҡуяныморж һәм башҡа диңгеҙ хайуандарын аулай. Ау ваҡытында уға еҫ тойоу, күреү һәләте, аҡ туны ярҙам итә.Һоро айыуҙан айырма булараҡ, ҡышын 50-80 көнгә инә айыуҙар ғына йоҡоға ята.Декабрьғинуарҙа улар 1-2, һирәгерәк 3 бала туҙыралар һәм яҙға бергә өңдән сығалар. Балаларын инә айыуҙар 2 йәшкә тиклем тәрбиәләй.

1.2 .Һоро айыу— Башҡортостандың иң көслө хайуаны

Башҡортостанда айыуҙар республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Урал тауҙарының көньяҡ сиктәренә тиклем йәшәй. Улар ашауға талымһыҙ йыртҡыстар рәтенә инә: еләк, сәтләүек, һутлы йәшел үләндәрҙе лә үҙ итә, балыҡ ярата, ваҡ йәнлектәрҙе (сысҡан, йомран һ. б ) үләкһәләрҙе лә ситкә ҡуймай. Улар хайуандарҙың итенән тыш, көртмәле, ҡурай еләге, миләш, балан һәм башҡа емеш-еләк менән дә туҡлана, бигерәк тә бал ярата. Ж.Кейекбаев та уның тәмле бал яратыуы арҡаһында ҡойроҡһоҙ ҙа ҡалыуын бәйән итә .Урмандарҙа эре тояҡлы хайуандарға, ауылдарға яҡын урындарҙа йорт хайуандарына һөжүм итә. Йәйен бөжәктәр, һөйрәлеүселәр, ҡырмыҫҡалар менән дә туҡлана. Шуныһы билдәле, Алыҫ Көнсығышта һоро айыуҙар Гималай айыуҙарына һәм юлбарыҫтарға ла һөжүм итә икән. Ғәҙәттә, ҡар яуыу менән өңдәренә инеп яталар һәм апрель урталарына тиклем йоҡлайҙар.Йоҡолары ноябрь – апрель айҙарына тура килә. Өндәрен ҡоро, ҡалҡыу урындарҙа ҡоралар. Аҫтарына нәҙегерәк ҡоро-һары ботаҡтар, япраҡтар түшәйҙәр. Уларҙың 1 – 4 балаһы тыуа. Улар һуҡыр, тешһеҙ, «бейәләй» ҙурлығында ғына була. Ә өндәренән сығыуға 5 – 6 килограмға етәләр. Инә айыуҙар йыл һайын балаламай. Етлегеү осорҙары – 3 – 4 йәш. Шулай ҙа улар 10 йәшкәсә үҫергә мөмкин. Тәбиғи шарттарҙа 20 – 30 йыл йәшәүҙәре билдәле. Ғалимдар, ҡулға эйәләштерелгән, зоопарктарҙағы айыуҙарҙың 47 – 50 йәшкә етеүе мөмкин, тип иҫәпләй. 

Әле айыуҙарҙың ас һәм ҡышҡылыҡҡа май туплай торған мәле. Һирәкләп кеше ашаусылары ла килеп сыға. Бынан бер нисә йыл элек районда бер айҙа дүрт кешене юҡ иткән йыртҡыс тураһында әле лә онотмайҙар. Урал айыуҙарының ауырлығы ярты тоннаға етә. Балалары ҡышҡыһын тыуа. Әйткәндәй, был хайуандар өңдәрен ҡоро, ҡалҡыу урындарҙа ҡора. Аҫтарына ҡоро япраҡ, ваҡ ботаҡтар йәйәләр. Һунарсылар әйтеүенсә, айыу балалары тыуғанда бейәләй ҙурлыҡ ҡына, күҙҙәре йомоҡ, ҡолаҡтары ишетмәй, тешһеҙ була икән. Ә яҙын уяныуға 5 –6 килограмға етәләр. [2]

Йыртҡыстарҙың ҡурҡыныс ваҡыты – табышы эргәһендә булған һәм балаларын эйәртеп йөрөгән саҡтары. Урман хужаһын атыу башҡортта борондан тиерлек билдәле булған. Һәм был һунарсы хөрмәтле кеше һаналған. Элек тә, хәҙер ҙә айыуҙы тиреһе, ите, бигерәк тә дауаланыуға майы, үте өсөн ҡыралар. Йәйен уны тәбиғәттә атһалар, ҡышын өңдәренә һунар итәләр.Ғөрөф-ғәҙәткә килгәндә, төрлө халыҡ уны төрлөсә ҡабул иткән һәм был мифологияһында ла асыҡ сағыла. Берәүҙәр яуыз кешенең албаҫтыға – айыуға әйләнеүен һүрәтләһә, икенселәр иһә тайыш табандың аҡылына, көслө булыуына һоҡланып, балаларына айыуға бәйле исем ҡушҡан. Мәҫәлән, рустарҙың Медведевтары, башҡорттоң Айыухановтары быны иҫбатлап тора. Әйткәндәй, күп ваҡыт был һәм «айыу»ҙан сыҡҡан исемдәр, фамилиялар тәүҙә ҡушамат булған. [2]

Айыу символы гербтарҙа

Айыу бик күп ҡалаларҙың гербында ла урын алған.

Рәсәйҙең 18 ҡалаһынының, сит илдәрҙең 8 ҡалаһында, Рәсәйҙең 15 регионы гербында (шул иҫәптән Башҡортостандың 2 районында) айыу символы төшөрөлгәнлеген асыҡланыҡ.

Мәҫәлән,Берлин,  БернБрюггеЕкатеринбургНовгородНорильскПермьСыктывкар,ХабаровскЮжно-СахалинскЯрославль һ.б. ҡалаларҙың гербында айыу төрлөсә һүрәтләнгән.Бер нисәһенә аңлатма биреп китәйек.

Пермь ҡалаһының гербында көмөш айыу төшөрөлгән.

Ул был яҡтарҙың тәбиғәт байлығы булған тоҙҙарҙы,төрлө металдарҙы һәм урман байлыҡтарын һәм шул иҫәптә ундағы һанһыҙ йәнлектәрҙе күрһәтә.

Ярославль ҡалаһы гербында ул- һаҡсыллыҡты һәм көстө аңлата.

Ә инде Республикабыҙҙың Бөрйән районы гербында (1-се һүрәт) ул халыҡтың батырлығын, рухи байлыҡты, ирек яратыуҙы, яғымлылыҡты аңлатһа, Мишкә районы гербында (2-се һүрәт) ул ерҙең хужаһы тигәнде аңлата.

1-се һүрәт 2-се һүрәт

Йомғаҡлау

Йыртҡыс хайуан булһалар ҙа, айыуҙар дәүләт тарафынан һаҡлана. Рөхсәтһеҙ һунар иткән, атҡан өсөн ҙур күләмдә штраф һалына. Ситтән ҡарағанда аҡрын, яй күренгән айыу ысынында бик етеҙ, һығылмалы. Ул ат кеүек шәп йүгерә, оҙаҡ итеп һыуҙа йөҙә ала. Ә тырнаҡтары шундай осло. Алғы аяҡтары ныҡ үҫешкән. Бер һуғыуҙа оло кешенең умыртҡа һөйәген һындыра ала. Ҙур хайуандың ҡабырғаһын аҡтарып килтереп сығарыу йәки баш һөйәген онтау уға бер ни тормай, тиҙәр. Бына ниндәй көслө, ҡурҡыныс йыртҡыс ул. Юҡҡа ғына ла Жәлил Кейекбаевтың әкиәттәрендә ул ҙур урын биләмәй икән.Эҙләнеү эшемдә үҙемде борсоған һорауҙарға яуап таптым,ҡуйған маҡсаттарыма ирештем.

Тикшеренеү эшенең һөҙөмтәләре

Класташтарымдың айыу тураһында нимәләр беләләр икәнлеген белгем килде һәм социологик тикшереү үткәрҙем һәм ошондай һорауҙар бирҙем.

Нимә ул айыу?

-Һеҙ уларҙың ниндәй төрҙәрен беләһегеҙ?

-Улар нимә менән туҡлана?

-Айыу образы булған ниндәй әкиәттәр беләһегеҙ?

Яуаптарға анализ яһап минең класташтарымдың 89% айыуҙар тураһында күп белә.Ә инде айыу образы ингән әкиәттәрҙе һанағыҙ тигән һорауға

40%- икенән күберәк , 50% -биштән күберәк ,10%-етенән күберәк әкиәт һананы.

Социологик тикшереүҙә 30 уҡыусы ҡатнашты.

40%- 12 уҡыусы

50%-15 уҡыусы

10%- 3 уҡыусы

Айыу һәм бал ҡорттары

Айыу менән бабай

Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ?

Айыу менән бабай

Айыу менән Маша

Айыу менән ҡатын

Балыҡсы айыу

Айыу ниңә табанын имә?

Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ?

Айыу менән бабай

Айыу менән Маша

Айыу менән ҡатын

Балыҡсы айыу

Айыу һәм бал ҡорттары

Айыу менән төлкө

Һорау

Һөҙөмтә

1

Һеҙ айыу исеме ингән ниндәй кәнфиттәр беләһегеҙ?

“Мишутка”

12 уҡыусы

“Мишка косолапый”

6 уҡыусы

“Мишки в лесу”

2 уҡыусы

“Озорной мишка”

17 уҡыусы

2

Һеҙ айыу символы төшөрөлгән ниндәй олимпиада беләһегеҙ?

Олимпиада айыуы «Олимпиада – 1980» Мәскәү ҡалаһы

13 уҡыусы

Олимпиада поляр айыуы «Олимпиада – 2014» Сочи ҡалаһы

30 уҡыусы

Ҡулланылған әҙәбиәт

1. Толомбаев Х. А. Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 3-сө класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек.Өфө: Китап, 2009.

2. Интернет ресурстар:

http://ba.wikipedia.org

http://info-bear-world.narod.ru/

http://yanshishma.ru/

http://yeshlek-gazeta.ru

китапханлр популярлаша

Мәктәп китапханәләре популярлаша.

Октябрь ае Халыкара мәктәп китапханәләре айлыгы дип игълан ителде. Без, 4 “а” сыйныф укучылары- сыйныф җитәкчебез Дилбәр Раһип җитәкчелегендә китапханәбездә экскурсиядә булдык. Безне китапханәче апабыз Нурся Хисамова каршы алды. Аның белән аралашуы да үзе бер рәхәт.

Китапханәдән бөркелгән нур һәм җылылык үзенә тартып тора. Ул зур, якты, китаплар киштәләргә тиешенчә тезелгән, газета-журналлар уку өчен уку залы бар. Күп төрле стендлар, папкалар укучыларга ярдәмлек булып тора.

Китапханәчебез “Китап алсаң кулыңа- нур сибелер юлыңа” исемле библиографик дәрес үткәрде. Ул безгә китапның һәрчак яхшыга гына өндәвен һәм тормышыбызга нур өстәвен , акыллы киңәш бирүен, хезмәт сөючән, күркәм кеше булып үсәргә ярдәм итүен, туган илне сөяргә, хезмәт яратырга, авыр вакытта югалып калмаска өйрәтүен сөйләде.

Ләйсән Шәйхразиева 4а сыйныф.

Яндекс.Метрика